Ngói Marseille Sài Gòn: những viên ngói đỏ đi từ lò nung bên Pháp lên mái nhà thờ Đức Bà

Nhà thờ Đức Bà khởi công đại tu từ giữa năm 2017, theo dự kiến mới nhất phải tới năm 2027 mới xong. Trong bao nhiêu hạng mục, có việc tưởng nhỏ: tìm lại ngói cho đúng như cũ. Linh mục Hồ Văn Xuân, khi đó là Tổng đại diện Tổng Giáo phận TP.HCM, tìm sang tận hãng ngói Monier bên Pháp. Thấy loại ngói mũi tên giống y hệt ngói cần lợp mái trên, ông cho biết mừng không tả được. Loại ngói ấy là ngói Marseille. Nói gọn, đó là ngói đất nung đỏ, phẳng, có gờ và rãnh để móc khớp vào nhau, ra đời ở Pháp giữa thế kỷ 19. Các lò quanh cảng Marseille làm ra hàng loạt, rồi ngói theo tàu đi xa, tới tận Sài Gòn. Bài này kể lại chặng đường ấy, chỉ cách nhận ra ngói khi dạo phố, rồi dẫn bạn tới mái ngói Marseille ở tầng trệt The Myst Đồng Khởi.

Tóm tắt nhanh. Ngói Marseille là ngói đất nung có gờ, có rãnh để móc khớp vào nhau, ở mình hay gọi là ngói tây hoặc ngói mũi tên. Nhà thờ Đức Bà (xây 1877 tới 1880) có ngói in chữ Guichard Carvin, Marseille St André France; đợt trùng tu từ 2017 lợp mái trên bằng 27.250 viên ngói Monier. Khu sảnh tầng trệt The Myst Đồng Khởi có mái ngói Marseille mà hồ sơ khách sạn ghi là mua lại từ xưởng Ba Son.

Ngói Marseille là loại ngói gì

Cầm một viên ngói Marseille lên, bạn sẽ thấy nó to và phẳng hơn mình tưởng. Nửa viên ngói ở Đại học Melbourne còn dài 425 mm, hơn bốn tấc. Mặt ngói có gờ nổi và rãnh chìm. Đặt các viên cạnh nhau, gờ viên này ăn vào rãnh viên kia, nên các viên bám nhau chắc hơn, mái cũng kín nước hơn.

Người Pháp gọi dòng ngói này là tuile mécanique (ngói cơ khí) hay tuile à emboîtement (ngói khớp). Báo chí và giới trùng tu ở mình hay gọi là ngói tây, có khi gọi ngói mũi tên.

Khớp được với nhau thì lợi gì? Nhìn con số là rõ. Theo Wikipedia tiếng Pháp, mỗi mét vuông mái chỉ cần 14 tới 15 viên ngói khớp, trong khi ngói phẳng kiểu cũ phải dùng 65 hoặc 75 viên. Mái nặng khoảng 38 kg một mét vuông thay vì 65 kg, còn số thanh li tô đỡ ngói giảm bốn tới năm lần. Ít viên hơn. Nhẹ hơn.

Từ một thị trấn ở Alsace tới các lò ngói Marseille

Người nghĩ ra kiểu ngói khớp lại không ở Marseille. Anh em nhà Gilardoni sống ở Altkirch, vùng Alsace. Ngày 25/3/1841, François-Xavier Gilardoni đăng ký sáng chế viên ngói khớp của mình. Năm 1850, hai anh em làm tiếp loại khớp đôi, và viên ngói ấy được trao giải ở triển lãm năm 1855. Từ 1845 tới 1860, nhà Gilardoni bán quyền dùng sáng chế cho sáu nhà sản xuất ngói khác ở Pháp.

Mẫu mang tên Marseille là một nhánh riêng. Wikipedia tiếng Anh ghi anh em nhà Martin ở Marseille làm ra nó từ những năm 1860, bảo tàng Powerhouse ở Sydney thì ghi thập niên 1850. Hai nguồn lệch nhau chừng mười năm. Nhưng cùng chỉ về một thành phố.

Vùng đất sét Séon, nơi cả khu phố sống nhờ lò ngói

Giữa ba khu l’Estaque, Saint-Henri và Saint-André của Marseille có một vùng đất sét mà người Pháp gọi là bồn địa Séon. Năm 1805, ở đó có 21 lò gạch ngói làm thủ công, cả thảy 45 thợ. Tới năm 1860 đã là 150 lò, khoảng 800 thợ. Dân số khu Saint-Henri tăng từ 714 lên 10.950 người trong khoảng 1820 tới 1930, phần đông làm ở lò ngói.

Lúc đông nhất, theo đài France 3, khoảng 6.000 người làm cho chừng năm chục cơ sở, nhiều người là dân di cư từ Ý, Tây Ban Nha, Algérie. Ngày làm 12 tiếng, về sau mới giảm còn 10.

Các xưởng đóng dấu lên ngói của mình. Nửa viên ngói ở Đại học Melbourne in chìm chữ MARSEILLE ST HENRI ở mặt dưới, kèm hình con gà trống. Một viên ở bảo tàng Powerhouse mang hình con ong của hãng Guichard Carvin et Cie, Marseille St André, làm trong khoảng 1890 tới 1914. Nhớ giùm cái tên Guichard Carvin, lát nữa nó xuất hiện ở Sài Gòn.

Theo tàu đi xa, và chuyện vì sao có mặt ở Sài Gòn

Ngói Marseille không nằm yên trong nước Pháp. Wikipedia tiếng Anh ghi mẫu ngói này được xuất đi rất nhiều, nhất là sang các thuộc địa châu Âu ở Nam Mỹ, Trung Mỹ, châu Phi, và sang Úc, nơi nó có mặt từ năm 1886. Riêng hãng Wunderlich ở Sydney, theo bảo tàng Powerhouse, nhập về khoảng 75 triệu viên qua 110 chuyến hàng tính tới năm 1914.

Vậy vì sao ngói Marseille lên được mái Sài Gòn? Nói thật lòng, chưa thấy tài liệu nào ghi rõ lý do người Pháp chọn nó cho thành phố này. Những điều nói chắc được thì có ba. Ngói này xuất khẩu nhiều sang các thuộc địa. Nó nhẹ hơn và cần ít viên hơn ngói phẳng kiểu cũ. Còn ở Nhà thờ Đức Bà, vật liệu từ xi măng, sắt thép tới ốc vít đều chở từ Pháp sang. Bảo ngói Marseille từng phủ kín mái nhà Sài Gòn xưa thì chưa có số liệu nào cho phép.

Trên mái Nhà thờ Đức Bà

Nhà thờ Đức Bà đặt viên đá đầu tiên ngày 7/10/1877 và khánh thành đúng lễ Phục Sinh, ngày 11/4/1880. Trang Nhà thờ chính tòa Đức Bà Sài Gòn trên Wikipedia ghi một số viên ngói ở đây in hàng chữ Guichard Carvin, Marseille St André France. Cùng một tên hãng, có viên nay thuộc bộ sưu tập bảo tàng ở Sydney, có viên nằm trên mái nhà thờ giữa Sài Gòn.

Có điều mái nhà thờ không thuần một loại ngói. TS. Nguyễn Đức Hiệp, người xuất bản nhiều sách về Sài Gòn xưa, viết rằng năm 2004, khi tháo mấy viên ngói hư, người ta thấy trên mặt ngói dòng chữ Wang-Tai Saigon. Wang-Tai, tức Vương Đại, là thương gia người Hoa ở Sài Gòn thời Pháp, có các xưởng gạch ngói dọc rạch Bến Nghé. Một số viên trên nóc nhà thờ ra từ xưởng của ông, số lớn còn lại nhập từ Pháp. Đọc thêm chuyện dòng chữ Wang-Tai trên ngói nhà thờ Đức Bà.

Báo Thanh Niên cuối năm 2016 ghi các mái nhà thờ có chừng 50.000 viên ngói. Ngoài ngói Marseille nguyên thủy còn có ngói Indochinois và ngói Phú Hữu, hai loại nay không còn bán trên thị trường. Một phần mái khi ấy phải lợp tôn chống dột.

Đợt trùng tu và cuộc đi tìm ngói mũi tên

Đợt đại tu nhà thờ chính thức khởi công ngày 29/6/2017. Đức cố Tổng Giám mục Phaolô Bùi Văn Đọc quyết định nhập vật tư từ Pháp, Bỉ và Đức. Mái trên dùng đúng loại ngói mũi tên mà linh mục Hồ Văn Xuân đã tìm được.

Monier cũng là tên lò ngói cuối cùng còn chạy ở Marseille, đặt ở khu Saint-André, hoạt động ở dạng hiện tại từ năm 1965. Tháng 11/2025, đài ICI đưa tin tập đoàn BMI, chủ lò, sẽ cho ngừng hoạt động chậm nhất vào tháng 6/2026 và chuyển sản xuất về Limoux. Theo bản tin, làm ngói ở Marseille tốn gấp đôi nhà máy tự động ở Limoux. Nếu kế hoạch giữ nguyên, 2026 là năm Marseille thôi nung ngói Marseille.

Cách nhận ra ngói Marseille khi dạo phố

Không cần làm nhà nghiên cứu. Để ý vài điểm là đủ.

• Nhìn dáng viên ngói. Ngói Marseille phẳng, to, mặt có gờ và rãnh chạy dọc, nên lợp xong mái hiện lên những đường sọc đều. Ngói vảy cá nhỏ, đuôi tròn, xếp chồng như vảy. Ngói âm dương thì cong, lợp một lớp ngửa một lớp úp.
• Tìm dấu ở mặt dưới. Các mẫu trong bảo tàng in tên khu ở Marseille như St Henri, St André, tên hãng và biểu tượng như gà trống, con ong. Mặt này thường chỉ thấy khi ngói được tháo xuống hoặc đem trưng bày.
• Đừng vội đoán tuổi. Cùng một mái có thể lẫn ngói Pháp, ngói làm ngay ở Sài Gòn như ngói Wang-Tai, ngói Indochinois, ngói Phú Hữu và ngói mới thay. Ngói Monier lợp nhà thờ từ năm 2017 cũng là ngói Marseille, chỉ có điều là ngói mới.
• Chọn giờ và chỗ đứng. Lùi ra xa một chút, dùng điện thoại phóng to, đi lúc nắng xiên buổi sáng hoặc cuối chiều để gờ ngói đổ bóng rõ. Nhà thờ đang trùng tu, ngắm từ ngoài thôi.

Nhà thờ cùng nằm trong khu trung tâm (Quận 1 cũ) với khách sạn; thời gian đi bộ tới các điểm quanh đó có trong bảng thời gian đi bộ từ The Myst tới các điểm quanh trung tâm.

Mái ngói Marseille ở The Myst Đồng Khởi

Khách sạn 5 sao mà để mái ngói đơn sơ ngay khu sảnh, nghe hơi lạ. Ở The Myst Đồng Khởi, mái ngói ấy có lai lịch hẳn hoi. Hồ sơ giới thiệu của khách sạn ghi rằng khi xưởng Ba Son bị tháo dỡ năm 2015, chủ đầu tư đã thu mua lại một số cấu kiện của xưởng. Trong đó có cọc gỗ từng gia cố móng, khung vì kèo thép từ Toulon, và những viên ngói Marseille từng lợp mái xưởng, trên ngói còn dấu chữ Marseille. Khu sảnh được làm lại để các món ấy vừa nằm trong kết cấu vừa được bày ra như hiện vật, với mong muốn giữ một phần lịch sử cho thế hệ sau.

Khu sảnh ấy tên là Bason, thông ra Bason Café. Lần tới ghé quán, nhớ ngước nhìn phần mái ngói ở sảnh. Cùng quê Marseille với ngói nguyên thủy của Nhà thờ Đức Bà, chỉ khác là mấy viên này từng che mưa cho một xưởng đóng tàu bên sông.

Xưởng Ba Son từng ra sao thì đọc ở bài lịch sử hơn hai trăm năm của xưởng Ba Son. Hoa sắt, kính màu, ban công phủ cây và những chi tiết khác nằm ở bài ngôn ngữ thiết kế Sài Gòn xưa của khách sạn.

Câu hỏi thường gặp

Uống ly cà phê dưới mái ngói từ Ba Son

Bason Café nằm ở tầng trệt The Myst Đồng Khởi, 6-8 Hồ Huấn Nghiệp, phường Sài Gòn, TP.HCM. Ghé một buổi sáng sau khi đi ngắm mái nhà thờ, hoặc ở lại vài đêm để dạo hết khu phố cũ quanh trung tâm.

→ Xem Bason Café và giờ mở cửa

→ Đặt phòng trực tiếp tại The Myst Đồng Khởi

Curated by Silverland Hospitality.