Xưởng Ba Son: hơn hai trăm năm bên sông Sài Gòn, và phần còn nằm lại ở The Myst Đồng Khởi

Đi metro tuyến số 1, rời ga Nhà hát Thành phố, trạm kế tiếp tên là Ba Son. Nhiều bạn trẻ đọc tên ga mà không biết chỗ đó từng là gì. Trước khi thành một khu nhà cao tầng ven sông, mảnh đất ấy là một xưởng đóng tàu có từ năm 1788, lúc thành phố còn mang tên Gia Định. Hơn hai trăm năm, tiếng búa gõ vào vỏ tàu ở đó gần như chưa ngừng. Tới năm 2015 thì ngừng hẳn. Bài này kể lại chuyện xưởng Ba Son, từ thời chúa Nguyễn tới ngày tháo dỡ, và vì sao một khách sạn trên đường Hồ Huấn Nghiệp lại giữ lấy nó.

Tóm tắt. Xưởng Ba Son khởi đầu năm 1788 với tên Xưởng Chu Sư, do chúa Nguyễn Phúc Ánh lập bên sông Sài Gòn. Người Pháp mở rộng thành xưởng hải quân từ năm 1864. Năm 1925, công nhân Ba Son bãi công suốt bốn tháng. Năm 2015, xưởng đóng cửa và bị tháo dỡ. The Myst Đồng Khởi, cách khu xưởng cũ khoảng một cây số, tái sử dụng vật liệu từ Ba Son trong thiết kế và đặt tên quán café tầng trệt là Bason Café.

Bắt đầu từ một xưởng thuyền của chúa Nguyễn

Chuyện Ba Son bắt đầu giữa lúc đánh nhau. Cuối thế kỷ 18, chúa Nguyễn Phúc Ánh đóng ở Gia Định và cần thuyền để chống nhà Tây Sơn. Khoảng năm 1788, ông cho lập một xưởng thuyền bên bờ sông, gọi là Xưởng Chu Sư. Theo sử sách, có cả kỹ sư người Pháp giúp một tay. Đội thuyền đóng ở đây về sau góp sức lớn vào những trận thắng của nhà Nguyễn.

Lúc ấy, Sài Gòn chưa có đại lộ, cũng chưa có nhà thờ gạch đỏ. Ven sông chủ yếu là bến bãi và ghe thuyền. Vậy mà chỗ đất chọn năm đó dùng được lâu tới mức hơn hai thế kỷ sau người ta vẫn đóng tàu ở đúng chỗ cũ. Khúc sông đủ rộng cho tàu lớn ra vào, lại nằm sát trung tâm. Người đi trước chọn đất khéo.

Thời Pháp: xưởng thuyền thành xưởng hải quân lớn nhất vùng

Năm 1862, Pháp chiếm Nam Kỳ và nhắm ngay tới xưởng bên sông. Hai năm sau, năm 1864, họ mở rộng Xưởng Chu Sư thành xưởng hải quân, người Pháp gọi là Arsenal de Saigon. Từ đây, quy mô đổi hẳn. Năm 1888, xưởng có một ụ khô dài 168 mét, đủ để kéo cả chiến hạm lên sửa. Năm 1902, nơi này làm tổng hành dinh của hải quân Pháp vùng Viễn Đông, quản 38 con tàu và hơn 3.800 người.

Tới năm 1918, thợ Ba Son đã đóng được tàu tải trọng 3.500 tấn. Con số ấy nghe khô, nhưng thử hình dung: giữa một thành phố thuộc địa, có hàng nghìn người ngày ngày gò thép, tán đinh, lắp máy cho những con tàu sắp ra khơi. Nghề cơ khí của Sài Gòn lớn lên ở chính cái xưởng này. Không ít gia đình Sài Gòn có ông, có cha từng đi làm ở Ba Son.

Mùa bãi công năm 1925 và người thợ máy tên Tôn Đức Thắng

Nhắc tới Ba Son mà bỏ qua năm 1925 thì thiếu. Trong số thợ của xưởng có một chàng trai tốt nghiệp trường cơ khí loại ưu, tên Tôn Đức Thắng, người về sau làm Chủ tịch nước. Từ tháng 8 tới tháng 11 năm 1925, công nhân Ba Son bãi công, với ý định làm chậm việc sửa soái hạm Jules Michelet của Pháp đang trên đường sang Trung Quốc. Bốn tháng đình công ở một xưởng quân sự, vào thời đó, là chuyện rất lớn.

Cũng nên nói cho đủ: giới sử học vẫn còn tranh luận về cuộc bãi công này. Có nhà nghiên cứu, như giáo sư Christoph Giebel, cho rằng nó chưa hẳn mang mục đích chính trị và cũng không giữ chân được chiến hạm như nhiều tài liệu kể. Dù hiểu theo cách nào, năm 1925 vẫn là dấu mốc khiến cái tên Ba Son gắn với phong trào công nhân Sài Gòn. Muốn đọc kỹ hơn về cuộc đời người thợ máy ấy, có thể xem trang về Tôn Đức Thắng. Còn con đường chạy ngang khu xưởng cũ hôm nay cũng mang tên ông, đi ngang là nhớ.

Ba Son qua các mốc thời gian

Hơn hai trăm năm, gói gọn lại thì như sau.

Năm 2015, tiếng búa ngừng hẳn

Suốt thế kỷ 20, Ba Son đổi chủ theo thời cuộc nhưng vẫn là xưởng tàu. Năm 1955 nó chính thức mang tên xưởng Ba Son. Sau năm 1975, xưởng thuộc Hải quân Nhân dân Việt Nam. Rồi thành phố lớn lên, đất ven sông ở Quận 1 thành đất vàng, và một xưởng đóng tàu nằm giữa trung tâm không còn hợp nữa.

Năm 2015, xưởng đóng cửa. Khu đất được bán cho một chủ đầu tư tư nhân, và toàn bộ nhà xưởng, cần cẩu, ụ tàu lần lượt bị dỡ đi. Ai từng quen với dãy cần cẩu bên sông chắc khó tránh cảm giác trống trải khi đi ngang đoạn ấy. Bây giờ chỗ đó là khu nhà cao tầng, lối dạo ven sông và ga metro. Đẹp, tiện, nhưng hầu như không còn gì cho biết nơi đây từng đóng tàu.

Một phần xưởng cũ nằm lại ở Hồ Huấn Nghiệp

Cách khu xưởng cũ chừng một cây số, The Myst Đồng Khởi chọn cách nhớ Ba Son bằng đồ thật. Khi xưởng bị tháo dỡ, một phần vật liệu gỗ và kim loại được giữ lại và đưa vào thiết kế khách sạn. Nên có những bề mặt trong tòa nhà, bạn đặt tay lên sẽ thấy thớ gỗ đã cũ, mép kim loại đã mòn, không láng bóng như đồ mới. Đó là dấu của hàng chục năm làm việc bên sông, giờ nằm yên trong một khách sạn.

Dễ thấy nhất là ở tầng trệt. Quán café ở đó mang tên Bason Café, đặt theo chính cái xưởng. Buổi sáng ghé ngồi một ly cà phê, nhìn quanh những chi tiết gỗ, sắt, bạn sẽ hiểu vì sao người ta không muốn cái tên Ba Son chỉ còn trên biển ga metro. Muốn đọc thêm về cách cả khách sạn kể chuyện Sài Gòn xưa, có sẵn ở trang chuyện thiết kế Sài Gòn xưa ở từng góc khách sạn. Còn thực đơn và giờ mở cửa của quán thì xem ở trang ẩm thực.

Đi tìm dấu Ba Son quanh khách sạn

Nếu bạn thích chuyện cũ, có thể dành một buổi sáng đi dạo theo dấu xưởng. Không cần tour, không cần xe.

• Bắt đầu ở Bason Café. Uống cà phê ở tầng trệt khách sạn, xem những chi tiết gỗ và kim loại tái sử dụng.
• Thả bộ ra bờ sông. Từ Hồ Huấn Nghiệp ra tới bến Bạch Đằng chỉ vài phút. Men theo bờ sông, gió mát hơn hẳn trong phố, và bạn đang đi dần về phía khu xưởng cũ.
• Đi dọc đường Tôn Đức Thắng. Con đường mang tên người thợ máy năm nào, chạy ngang khu đất Ba Son. Khoảng mười lăm tới hai mươi phút đi bộ, tùy bạn dừng chụp hình nhiều hay ít.
• Về bằng metro cho gọn. Từ ga Ba Son, đi một trạm là tới ga Nhà hát Thành phố, rồi bộ thêm vài phút là về tới khách sạn.

Đi buổi sáng sớm hoặc lúc gần chiều cho đỡ nắng. Mang theo nước, và nếu đi với người lớn tuổi thì cứ để họ kể, nhiều khi chuyện của họ còn hay hơn mọi tấm biển thuyết minh.

Vì sao một khách sạn lại chọn giữ chuyện này

Làm khách sạn thì dễ nhất là xây cho đẹp rồi thôi. Nhưng The Myst Đồng Khởi muốn khách ở đây cảm được mình đang ở Sài Gòn, một Sài Gòn có tuổi, có người, có nghề. Ba Son hợp với ý đó hơn bất kỳ biểu tượng hoa mỹ nào: nó bình dị, gắn với đời sống người lao động, và nằm ngay cạnh. Chính hướng đi này, cùng thiết kế lấy cảm hứng Sài Gòn xưa, là điều các giải thưởng như World Luxury Hotel Awards đã ghi nhận ở khách sạn.

Câu hỏi thường gặp

Ngồi một buổi sáng ở Bason Café

Bason Café nằm ở tầng trệt The Myst Đồng Khởi, số 6-8 Hồ Huấn Nghiệp, cách bờ sông và khu xưởng cũ một quãng đi bộ. Ghé uống ly cà phê giữa những chi tiết gỗ, sắt từ Ba Son, hoặc ở lại vài đêm để dạo trọn khu trung tâm Sài Gòn xưa.

→ Xem Bason Café và các nhà hàng

→ Đặt phòng trực tiếp với giá tốt nhất

Curated by Silverland Hospitality.